Уол о5ону ырыа эйгэтигэр уьуйуу (улэ опытыттан)

Үтүө күнүнэн ыҥырыылаах ыалдьыттар, семинар кыттыылаахтара.

Ыҥырыыбытын ылынан айан суолун ыраах диэбэккэ кэлбиккитигэр бэйэм

ааппыттан

махталбын

тириэрдэбин.

Мантан

салгыы

элбэҕи

көрүөххүт,

истиэххит, үлэбит таьаарыылаах буолуо диэн эрэнэбит.

Улэм опытыттан “Уол оҕону ырыа эйгэтигэр уьуйуу” диэн ааттаан

выступлениябын саҕалыырбын көҥүллээн.

Бэйэм туспунан кылгастык билиһиннэрдэххэ идэбинэн алын кылаас

учууталабын

уонна

эбии

үөрэхтээьин

уьуйааччыта

буолабын.

Саха

өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕэриитин туйгуна, Саха өрөспүүбүлүкэтин уус-уран

дьарыгын маастара бэлиэлэр хаьаайыннарабын. Оскуолаҕа үлэлээбитим 32

сыл буолла.

Муусука саамай тэнийбит сүрүн форматынан (көрүҥүнэн) ырыа буолар.

Олох

араас

түгэннэригэр

ырыа

киһи

дууһатын,

өйүн-санаатын

өрүкүтэн,

ардыгар, үөрүүлээх күҥҥэр, алдьаммыт чааскар, доҕор-атас буолан эрэйгин

чэпчэтэр.

Хас

биирдии

ырыа

ис

хоһооно,

матыыба,

олох

хаамыытын

арылхайдык сырдатар. Ырыа кэм кэрдии тэтимин ситимнээн биэрэр. Ырыа-

санааны сааһылыыр, сүргэни көтөҕөр, кэрэҕэ угуйар, норуоту түмэр сүҥкэн

күүс, үрдүккэ үтүөҕэ сырдыкка кынаттыыр диэн өйдөбүлүнэн сирдэтэн 2007

сыллаахха

иккис

кылааска

үөрэтэ

сылдьар

уолаттарбын

ырыаҕа

уһуйан

саҕалаабытым. Тоҕо уолаттар диир буолларгыт,ханнык ба5арар омук инники

кэскилэ ыччат, онтон норуоту хамсатар күүhүнэн уол о5о буолар. Бүгүҥҥү

туругунан уол о5ону иитии общество сытыы проблематыгар кубулуйда. Бу

проблеманы

быhаарыыга

государство

уонна

туhааннаах

тэрилтэлэр

элбэх

к э п с э т и h и и н и ,

х а м с а а h ы н ы

ы ы т т ы л л а р .

Биһиги оскуолабыт үөрэнээччилэр, чуолаан уол оҕолор дэгиттэр өттүнэн

сайдыыларын

усулуобуйатын

тэрийэр

сыаллаах-соруктаах

үлэлии-хамсыы

олорор. Ол курдук уолаттар

интэриэстэрин, кыахтарын, таба корон

таьаарыы,

уол

о5о

уруок

таьынан

эбии

дьарык

көмөтүнэн

сайдар

усулуобуйатын

тэрийии,

араас

таьымнаах

курэхтэргэ,

тэрээьиннэргэ

кытыннарыы. Уол оҕо айылҕаттан туспа айылгылаах. Уолаттар барахсаттар

биир

күн

ат

өрөҕөтүгэр,

биир

күн

ат

уорҕатыгар

буолар

кыахтаах

диэн

сытыыларынан-хотууларынан, мэниктэринэн-тэниктэринэн бу өс хоһоонугар

соп түбэһэр дьоннор буллар.

Дьэ ити этиллибиккэ мин кырачаан ырыа5а

уьуйар

уолаттарым

барытыгар

сөп

түбэһэр

дьоннор

этилэр.

Онтон

боччумуран туран ыллаан киирэн бардахтарына били мэник-тэник уолаттар

дуо диэх курдук уларыйаллара.

Куруьуок улэтин са5алыырбар улахан

бол5омтобун

репертуары

талыыга

уурбутум.

Хара

маҥнайгыттан

ис

хоһоонунан уол оҕоҕо сөптөөх тыллаах-өстөөх, мелодиялаах

ырыалары

талан

барбытым,

ол

ырыаларыгар

барсар

хамсаныылары

бэйэм

хайдах

сатыырбынан,

кыаҕым

тиийэринэн

үөрэтэрим.

Онон

нэдиэлэҕэ

биирдэ

куруһуок туспа сыалланан-соруктанан

үлэтин

тэрийбитим, ол сыалбын

сорукпун билигин да туппутунан үлэлии-хамсыы сылдьабын

1.Оҕону ырыа алыбар уһуйуу, айымньыны сөпкө толорууга үөрэтии;

2.Куоласка наардаан арааран толорууга үөрэтии;

3.Сценаҕа сөпкө туттан-хамтан айымньыны толорууга үөрэтии;

4.Биирдиилээн оҕо талаанын сайыннарыы,коллективка үлэлээһиҥҥэ сөптөөх

сыһыаҥҥа үөрэтии.

Уолаттар ордук Сахабыт сирин, төрөөбүт дойду , аҕа дойду улуу

сэриитин туһунан ыллылларын сөбүлүүллэр. Сыыйа ансаамбыл

быһыытынан ааттанан-суолланан сыанаҕа тахсар буолбуппут. Ансаамбылбыт

аатын “Чаҕылыс” диэн тута ааттаабытым. Уолаттарым мэлдьи ситиһиилээх,

ааттара-суоллара мэлдьи үчүгэйгэ эрэ ааттаннын, “чаҕыл” сулус курдук

сыдьаайа сырыттыннар диэн санааттан ааттаабытым. Ол аакка уолаттарым

характердарынан да, темпераменнарынан да сөп түбэһэллэрэ. Ансаамбылым

7 уолуттан 4-дэ омуктарынан эбээннэр этилэр, онон эбээннии ырыаны олус

сөбүлээн ыллыыр этилэр. Олохтоох эбээттэртэн ыйыталаьан, субэлэтэн,

фонограмма онотторон, уопсайа 3 ырыаны уорэттибит.

Киһиэхэ куолас, ырыаҕа талаан барыларыгар бэриллибэт, ол да буоллар

барыларын биир тэҥник хайдах табылларынан ыллатарым, оҕолор

ыллыылларын олус сөбүлүүллэр. 2010 сыл күһүнүттэн улуустааҕы эбии

үөрэхтээһин тэрилтэтэ 7 чааһы көрөн атын ыллыан баҕалаах оҕолору эбии

ылан дьарыктаан барбытым.Онтон ыла сылын аайы оҕо ахсаана эбиллэн

испитэ, кэнники сылларга о5о ахсаана 20-тэн түспэтэҕэ, быйыл музыкальнай

оскуола үлэһитэ буоламмын түөрт кылааска 41 оҕо, ол иьигэр кыргыттар

эмиэ дьарыктана сылдьаллар.

Дьэ “Чаҕылыс ” үлэтин –хамнаһын, ситиһиитин туһунан саас-сааһынан

кэпсээтэххэ маннык:

- Ансаамбыл тэриллээт аан бастакы “Домисолька” диэн ырыа күрэҕэр кыттан

иккис степеннээх лауреат буолар. Мэник- тэник уолаттары боччумуран туран

сыанаҕа ыллыы тураллара көрөргө олус кэрэхсэбиллээх этэ.Ону тута

көрөөччүлэр да, төрөппүттэр да биһирээбиттэрэ. Оччо биһирэбили ылбыт

дьон салгыы күүскэ үлэлииргэ быһаарыммыппыт.Тороппуттэри тумэ тардан

кэнсиэр костуумун материалын атыылаьан биэрэллэригэр кордоспутум,онтон

тигиитин бэйэм ылсыбытым. Бу 10 сыл устата тороппуттэрбин кытта

итинник кэнсиэргэ кэтэр танаспытын кимтэн да комо кордообокко быьааран

кэллибит.

-2008 сыллаахха олунньу ый 7 күнүгэр, тымныы күннэрбит бүрүүкээн

турдахтарына нэһилиэк дьонун кулууп дьиэтигэр мунньан “Чаҕылыс

”ансаамбыл төрөөбүт күнэ диэн 7 буолан улахан концерт көрдөрбүппүт. 14

ырыаны кыратык да сыыспакка толороннор дьоннорун-сэргэлэрин олус

үөрдүбүттэрэ, бэйэбит даҕаны сүргэбит көтөҕүллүбүтэ. Ол концерт туһунан

бэтэрээн учуутал Марфа Михайловна Протодьяконова улуус хаһыатыгар

суруйан турардаах.

-Дьэ, итиччэ дьон биһирэбилин ылбыт дьон, тыыммытыгар тыын эбиллэн

аны, олунньу 7 күнэ төрөөбүт күммүтүнэн буоллун уонна онно концерт

көрдөрүөххэйиҥ диэн оҕолорбунаан быһаарыммыппыт.Ол курдук кыайыы 65

сылын көрсө уолаттар аҕалара кыттыылаах , Мин төрөөбүт дойдум диэн

ааттаан концертарбыт олус үчүгэйдик ааспыттара.

-Онтон ыла оскуола, нэьилиэк тэрээһиннэрин биири да мүччү туппакка

барытыгар кыттар буолбуппут. “Чаҕылыстар” улахан суолга ааннара

аьыллыбыта. Мэлдьи ырыанан сылдьаллара. Ырыалары олус сөбүлээн

түргэнник үөрэтэллэрэ, оннооҕор биир кэмҥэ уруок саҕаланыытыгар мэлдьи

ыллыыр буолбуппут. Онон ырыа тылын үөрэтиигэ олох эрэйи көрбөт этилэр.

Ыллыы сылдьан тылларын билбит буолан хаалаллара.

-Бу ансаамбыл улахан күрэхтэргэ кытталларыгар нэһилиэк иһинэн тэриллэн

ыытыллыбыт, билигин да ыытыллар “Домисолька”, куустааҕы “Северное

сияние” күрэхтэр төһүү күүс, тирэх буолбуттара. Онтон ыла улуус, регион,

республика күрэхтэригэр харса суох кыттан барбыппыт.Кыьыҥҥы айан

суолунан массыынаҕа олоро түстүбүт даҕаны айанныырбыт. Ол

айаммытыгар чааьынай массыыналаах таксистар улаханнык комолоьоллоро,

кинилэргэ махталбыт мунура суох.

-“Чаҕылыстар” бастакы улахан күрэхтэрэ республикатаа5ы “Хотугу сулус”

регионнаа5ы тууругар Нам улууьун Хомустаах нэьилиэгэр этэ.Онно кинилэр

баара суо5а 3-с эрэ кылаастар этэ. Курэхтэьии олус тынааьыннаах этэ, ол

гынан баран тэрийээччи Татьяна Афанасьевна Гоголева ансаамбылы

бэлиэтии корбутэ. Онтон 2010,11,12 сылларга субуруччу курэхтэьэн урдук

сыанабыллары ылбыппыт, лауреат аатын , “корооччу биьирэбилэ ” анал

бириис хаьаайыннара буолаталаабыппыт. Хомустаах дьоно-сэргэтэ, кулууп

улэьиттэрэ о5олору “Ча5ылыстар” кэллилэр диэн уорэ корсор буолбуттара.

Салайааччы быьыытынан 2011 сылга “Сыл бастын салайааччыта

”номинация5а тиксибитим, телевизорынан на5араадаламмытым.

- Онтон республикатааҕы “Ыллаа-туой, уол оҕо” күрэххэ ус сыл устата

ансаамбылынан курэхтэспиппи.Аан бастаан Уус Алдан Кэптэни нэьилиэгэр

барбыппыт. 200-тэн тахса о5о кэлбит этэ. Оруобуна 10 сыллаах юбилейнай

тэрээьиннэ тубэспиппит.Онно ансаамбылынан миэстэ5э тиксибэтэхпит гынан

баран олус астынан, о5о бо5ону кытта билсиьэн, элбэххэ уорэнэн астынан

а5ай кэлбиппит. Салгыы Уоьээ Булуугэ, Булуу улууьун Чинэкитигэр

сылдьыбыппыт. Ыраах улуустарга барар буоламмыт комолоьооччунэн о5олор

кылаастарын салайааччыта Надежда Гаврильевна Алексеева барса

сылдьыбыта. 2012с.Булуу улууьун Чинэкитигэр ыытыллыбыт курэххэ 2-с

степеннээх лауреат буолан сири билбэт буолуохпутугар дылы уорбуппут.

-Республика араас муннуктарын кэрийэн баран дьэ 2013-14 сылларга

республикатааҕы ”хотугу сулус” улуустааҕы тууругар Сангар боьуолэгэр

баран ситиһиилээхтик кыттыбыппыт. Бастын вокальнай ансаамбыл, лауреат

лауреатов анал аттарга тиксибиппит.

-2011 сыллаахха улууспут киинигэр Сангарга уонна мин торообут дойдубар

Куокуй нэьилиэгэр баран гостроллаан кэлбиппит. Ол концерпыт тумугэр

бугун ансаамбыл юбилейдаах кунугэр били кырачаан уолаттарын коро

Куокуй оскуолатын делегацията элбэх буолан то5о анньан кэлэн олороллор.

Ол аата кинилэр сурэхтэригэр бэлиэ суолу хаалларбыт эбиппит диэн сэмээр

уорэбит.

-Дьэ ити элбэх ситиьии тумугунэн 2012 сыллаахха “Ча5ылыс” вокальнай

ансаамбылбыт “Детский образцовый коллектив РС(Я)” диэн улахан ааты

сукпутэ. Дьэ ол о5олорго да, тороппуттэргэ да, нэьилиэк да дьонугар улахан

уорууну а5албыта. Ол урдук ааппытын туттарар уоруулээх кунугэр эмиэ

араас хайысхалаах тэрээьини ыыппыппыт. Онно улуус уорэ5ириитин

салайааччылара, республика эбии уорэхтээьин представителлэрэ кэлэн

уоруубутун уллэстибиттэрэ, НВК5а уьуллубуттара. Эстрада артыыстара

Сорокин, А кэлэн э5эрдэ концертарын кордорбуттэрэ. Ансаамбыл уолаттара

ол кун талааннаахтарын, спортивнай кыахтарын, торообут дойдуларын

историятын тоьо бэйэлэрин икки ардыларыгар курэстэьэн корбуттэрэ.

Бырааьынньык олус урдук таьымна ааспытын туьунан кэлбит ыалдьыттар

бэлиэтээн эппиттэрэ.

-Ансаамбыл билинни кэмнэ икки болохтоох(Улахан уонна кыра) Улахан

болоххо 13-17 саастаах о5олор сылдьаллар.

-Ону таьынан ансаамбыл о5олоро дуэтынан, сольнай номердарынан

ыллыыллар. Кинилэр эмиэ куустаа5ы,улуустаа5ы,регионнаа5ы,

республикатаа5ы ырыа курэхтэригэр сункэн ситиьиилээхтэр.

- Куруьуок улэлиирин тухары 9 солист о5ону иитэн-уорэтэн таьаарда. Ол

курдук киэн тутта ааттыыбыт бастакы солист уолаттарбытын: Степа

Алексеевы, Кэскил Слабунову, Айсен Жиркову, Дима Кривошапкины, Егор

Готовцевы. Кинилэр ансаамбылга элбэх ситиьиини а5албыттара.

-Тахсан эрэр солистарбытынан ааттыыбыт 4-с кылаас уорэнээччитин Саарын

Осиповы уонна 3-с кылаас уорэнээччитин Толя Алексеевы. Кинилэр номнуо

республикатаа5ы курэххэ кыттан сэмэй ситиьиилэрдээхтэр.

-Ансаамбыл саамай киэн туттуутунан уонна элбэх ситиьиилээх ырыаьыт

уолбутунан ааттыыбыт Ганя Алексеевы. Кини билигин 7-с кылааска уорэнэр.

Ырыа5а маннайгы кылаастан дьаныьан туран дьарыктанар. Ыллыырын

туохтан да ордорор диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Ол курдук сылын аайы

республикатаа5ы “Ыллаа-туой, уол о5о!”сылдьан курэхтэьэр. 2015с.

Республикатаа5ы “Уол о5о –норуот кэскилэ” , ырыа курэ5эр Гран-при

хаьаайына буолан Бутун россиятаа5ы “Океан” ла5ырыгар сынньанан кэлбитэ,

аны “Республика талааннаах о5олоро” курэххэ эмиэ Гран-при хаьаайына

буолан Греция5а барар босхо путевканан на5араадаланан сонун сиргэ баран

сынньанан кэлбитэ ону таьынан ЮНЕСКО уларыйбат бэрэстэбиитилинэн

анаммыта. Салгыы оссо ситиьиилэргэ дьулуьар, утумнаахтык дьарыктанар.

-Ансаамбыл бастакы ырыаьыттара быйыл оскуоланы бутэрэрн баран

эрэллэр, ол гынан баран ансаамбыл салгыы сайдар кыа5ын, ситиьиитин кыра

болох эрэннэрэр. Онон ансаамбыл инники оттугэр улэтэ салгыы сал5анан

сайда туруо диэн эрэл баар. Онно буоларын курдук тоьуу кууьунэн

тороппуттэр буолаллара саарба5а суох.

-Онон бастакы выпустарбын таьаараары туран маннык тумуккэ кэллим: Уол

о5ону кэрэ эйгэтигэр, чопчулаан ырыа эйгэтигэр сыьыаран ииттэххэ туохтан

да туора турбат, кохтоох киьи буолар эбит. Инники олохторугар бэйэлэрин

иннилэрин солоноллоругар, куруук инники куоннэ талаьалларыгар, эр киьи

быьыытынан ханнык да усулуобуйа5а тулуурдаах буолалларыгар, ыксаллаах

да тугэннэргэ суьал быьаарыныы ылыналларыгар куруьуок улэтэ соптоох

олугу уурда дии саныыбын.

- Онон тумуктээри туран оссо биирдэ хатылаан этэбин Ырыа-санааны

сааһылыыр, сүргэни көтөҕөр, кэрэҕэ угуйар, норуоту түмэр сүҥкэн күүс,

үрдүккэ үтүөҕэ сырдыкка кынаттыыр. Мэлдьи ыллыы-туойа сылдьын,

уорэнээччилэргитин ырыа5а уьуйун диэн этэн туран бу 10 сыллаах улэбитин

тумэн “Уол о5о тутус олох уйгутун ” диэн “Ча5ылыс ” ансаамбыл улэтин-

хамнаьын туьунан кэпсиир учугэйкээн кинигэни бэчээттэтэн таьаардыбыт

диэн уорэ-кото сэьэргиибин.

Кылгастык кинигэ туьунан кэпсээтэххэ, кинигэ олус кылгас кэмнэ

толкуйданан, бэчээттэнэн та5ыста. Элбэх киьи улэлэстэ. Ол курдук кинигэ

таьын дизайынын онордо бэйэбит учууталбыт Петр Васильевич

Кривошапкин, иьигэр баар уруьуйдарын уруьуйдаата бэйэбит талааннаах

киьибит Петр Николаевич Бессонов, компьютерга танан онордо

информатика учуутала Маргарита Алексеевна Корякина уонна кинигэ кун

сирин короругэр идеятын укпут, редактордаабыт киьинэн ааттыыбын

Булуутээ5и училище5а бииргэ уорэммит, билигин олимпийскай эрэллэллэр

училищетын саха тылын уонна литературатын уьуааттыта Людмила

Николаевна Гаврильева. Онон улэм тумуллэн тахсыбытынан наьаа

дьоллоохпун уонна комолоспут дьоммор улахан махталбын биллэрэбин.

Кинигэбит 5 чаастан турар диэххэ соп.

1.

Кинигэ5э киирдэ саастарынан араарыллан ансаамбыл ыллаабыт

ырыалара.

2.

Ансаамбыл араас таьымнаах курэхтэргэ ситиьиилэрэ

3.

Ансаамбыл кэнсиэртэрин сынаарыйа

4.

Ансаамбыл о5олоро ырыанан эрэ буолбакка утумнаахтык чинчийэр

улэлэри ыыттылар. Ол улэлэрин тезистэрэ киирдилэр.

5.

Ансаамбыл туьунан улуус хаьыатыгар тахсыбыт ыстатыйалар,

учууталлар, тороппуттэр буччум санаалара тиьилиннилэр.

Кинигэ кимиэхэ эрэ анан суруллар, ол курдук бэйэм кинигэбин анаатым

айымньылаах улэм утуо тумуктээх, таьаарыылаах буоларыгар бэйэбин кытта

тэбис тэннэ улэлии хамсыы сылдьар, мэлдьи куус-комо, ойобул буолар

оло5ум аргыьыгар Бессонов Н.Н. уонна кунду о5олорбор.

Дьэ, бу буруолуу сылдьар кинигэбин “Ча5ылыс” ансаамбыл тахсарыгар

быьаччы онолоох дьонноругар бэлэх уунуохпун ба5арабын.

1.

Николай Николаевич Терютинна (Ансаамбыл образцовай ааты

ыларыгар быьаччы комотун, ойобулун иьин махтанан туран)

2.

Александра Саввична Архипова5а (бу семинар , ансамбыл

юбилейнай тэрээьинэ республиканска таьымыгар ыытылларын

ойообут киьибитигэр )

3.

Максим Николаевич Алексеевка (Бу тэрээьин ыытылларыгар уп-

харчы оттунэн ойообутун иьин махтанан туран)

4.

Ча5ылыс улэтэ-хамнаьа тохтоон хаалбакка салгыы сайдан бара

турарыгар, быйылгы тэрилтэлэр уларыйыыларын тумугэр чааьа

суох хаалбыппытыгар харбыы тардан ылбыт сана тэрилтэм

салайааччытыгар Софья Васильевна Попова5а

5.

ЦДТга ор сылларга улэлиир кэммэр директордаан олорбут

салайааччыбар, билигин улэлиир тэрилтэм кураторыгар, хаан

уруу балтыбар Светлана Ивановна Иванова5а

Манна кыттыыны ыла сылдьар оскуолалар представителлэригэр:

1.

Батамай оскуолатыгар директорыгар Станислав

Иннокентьевич Никитиннэ

2.

Уорэммит оскуолам учууталларыгар - Новгородова Е.А.

3.

Улэлии-хамсыы сылдьар оскуолам -библиотекатыгар

4.

Ыраах сиртэн кыттыыны ыла кэлбит, уьуйааччы идэтин бу

оскуола5а улэлээн са5алаабыт коллегабар, истин дьуогэбэр

Софья Семеновна Колтовскайа5а

5.

Кинигэм редакторыгар, наставник курдук саныыр мааны

киьибэр, истин дьуогэбэр Людмила Николаевна Гаврильева5а

6.

Ыраах да буоллар комолоьо сытар, ахтар-саныыр

коллегабытыгар, саха тылын мастарыгар Саргылана Ивановна

Игнатьева5а .

Бу уоруулээх быьыыга –майгыга выступлениябын бутэрээри туран бука

барыгытын ынырабын “Ча5ылыс ”вокальнай ансаамбылга анаммыт стендэ

аьыллыытын церемониятыгар 2 –с этээскэ.