Табасаран ч!алнан грамматикайинтарих, му гьялкьнаан ухьу гъулхиш мушвал Усларин

монографияйиъ табасаран халкьдин мелзналан яратмиш ап!бан фольклорин материали ц!иб

йишв бисура. Дурарин арайиъ халкьдин жюрбежюр темйирикан вуйи гьядисйир, махъвар, айтйир,

анекдотар, алахьура. Гьаму вари материаларин анализ ап!бахъди сабси к!уз шулу П.К.Усларин

«Табасаран ч!ал» к!уру китабдин кьиматлувал, митлеблувал гъюблан-гъюбаз артухъ шула. Амма

учв чав аьлимди къайд ап!урайиси китабдин сакьюдар камивалар аьгъю ап!ура. Дурарин арайиъ

фонетикайин гьякьнаан жюрбежюр меселйир улупура. Ударенйирин слог ва гаф слогариз пай ап!

бан къайда послелогар, синтаксисдин гьякьнаан вуйи мялуматар тамамди тувнадар, амма

гьамусра табасаран ч!ал ахтармиш ап!урайи аьлимариз му монографил иллагьки диалектология

ахтармиш ап!бахъ гьаммишан мюгькам ва дурумлу далгъ ву.

Усларин кьяляхъ табасаран ч!алнан монографияйин бязи миселйириз Р.Эркерт 1985-пи йисан

дугъу кафари кавказдин ахтармиш ап!бахъди сабси табасаран ч!алнан гьякьнаан маракьлу

мялуматар тувра «Язык Кавказского корня», амма Эркертдин материалар Усларин материаларит!

ан гизаф зяйифсдар ва чпиина ихтибар хьуз даршлудар ву, ва фицики дугъу табасаран гьякьнаан

вуйи мялуматар жюрбежюр гъулариз ч!алнан гьякьнаан гъаври адру инсанарин адресариз

анкетйир хъадавури уч ап!ури гъахну. П.К.Усларин кьяляхъ табасаран меселйирин урусатдин

машгьур аьлим А.М. Дирр гъилихну. Дугъан 1905-пи йисан «Грамматический очерк

табасаранского языка» к!уру чапдиан удубч!вну.

Табасаран ч!алнан гьякьнаан Дирри улупурайи мялуматар Усларин китабдиъ чап дап!найи

къайдайиинди тувна. Гьаци Диррира Услариси сифтена-сифне табасаранарин ва дурарин ч!алнан

гьякьнаан марагълу мялуматар арайизгъюра. Услариси Дирри табасаран ч!алнан ачухъ ачухъ

дарусесерин тяриф марфологияйин материаларин арайиъ мяналу ва кюмекчи ч!алар арайиъ

фикир тувра. Амма Дирри манографияйик хайлин нукьсарар рякъюра. Дурар арайиъ иллагьки

табасаран ч!алнаъ фактарихъди дюз гъюри адар. Гьаци вушра табасаран ч!алнан гьякьнаан

сифтена-сифте ч!алдиан удубч!ву китаб хьпаз лигну Дирри « Грамматикайин табасаран ч!алнан

очерк ухьуз лап багахьу вухьуз.

Рябкъюрайиганси октябрин революция шайиз ухьухьна табасаран ч!алнан меселйирин урусатдин

ч!атху аьлимар гъаши П.К.Услар, Эркет А.М.Дирр гъилихну. Мурарин кьяляхъ 1832-пи йисазкьан

яна табасаран ч!алниинди улупуб урхуб бик!уз яратмиш ап!айизкьан му ч!алназ фикир тутруври

кас гъахьундар . Анжагъ 1932- пи йисан хъюгъну табасаран ч!ал къайдайиинди ахтармиш ап!уб

ккебгъну.

1