Нам улууһун үөрэҕириитин управлениета

«Саха Республиката «Нам улууһа» муниципальнай тэриллии

Е.П.Сивцев аатынан 2 Хомустаах орто оскуолата»

муниципальнай бюджетнэй тэрилтэтэ

Олесова М.Д.

Синньэлээһин – төрүт иис

Хатас 2017

УДК37.0346(571.560+746(571.56)

ББК 74.263(Рос=Як)+85.12(2Рос=Як)

О-53 Олесова, Мария Денисовна

Синньэлээһин - төрут иис/ М.Д.Олесова; МО «Намский улус», МБОУ «2 ХСОШ им.

Е.П.Сивцева». -Хатас, 2017. - 22 с.:ил.

Интернат үлэтин иһинэн эбии үөрэхтээһини иитиллээччилэр сайдалларыгар, сатабыллаах

буола үөрэнэллэригэр тэрийээһин. Оҕону төрүт иис кистэлэҥэр – синньэлээьинҥэ уһуйан

иитии. Манна кыыс оҕону хайдах синньэлээһинҥэ үөрэтии технологията суруллунна.

Технология уонна национальнай култуура учууталларыгар, төрөппүттэргэ, эбии үөрэхтээhин

иитээччилэригэр көмө пособие быһыытынан туһаныахха сөп.

УДК37.0346(571.560+746(571.56)

ББК 74.263(Рос=Як)+85.12(2Рос=Як)



Олесова М.Д.

Иһинээҕитэ

Киирии тыл 3

Иискэ туттуллар инструменнар 5

Иискэ туттуллар матырыйааллар 6

Иискэ туттуллар киэргэл арааһа 7

Сиик арааһа 7

Оһуору таҥаска түһэрии 9

Синньэлээһин 10

Хаппары тигии 12

Түмүк 20

Туһаныллыбыт литература 21

Киирии тыл

РФ үөрэҕин уонна наукатын министра О.Васильева технология уруогун ыытыыга саҥа

концепцияны программатыгар киллэрэн үлэлэтэ сылдьара Россия үрдүнэн үөрэхтээһин

хаачыстыбата тупсарыгар олук буолара саарбаҕа суох.

Төһө да сайдыылаах олоххо аныгы технология балысханнык сайдыбытын иһин, син биир киһи

былыргыттан бэйэтин олоҕун илиитинэн тутан-хабан үлэлээн-хамсаан кэлбитэ.

Билигин наар кэми эккирэтэн, наар оҕону «маны оҥор, итини оҥор» диэн дьарыйабыт, эбэтэр

ыксаатахпытына бэйэбит да оҥорон биэрэбит. Ол түмүгэр оҕобут тугу да сатаабат, наар

бэлэми кэтэһэн олорор буолар. Кэнники оҕобут тугу да сатаабатыттан сөҕөбүт эрэ.

Биһиги агрошкола буоларбыт быһыытынан, эбии үөрэхтээһин чэрчитинэн мастерскойу

үлэлэтэр тоҕо сатамматый? Бүттүүн обществонан дьиэ кэргэнтэн саҕалаан оскуола, эбии

үөрэхтээһин тэрилтэлэрэ оҕону үлэнэн иитэр-үөрэтэр усулуобуйаны тэрийиэххэ сөп.

Оҕону кыра эрдэҕиттэн, кыраттан саҕалаан, батыһыннара сылдьан, аргыый-наллаан

быһааран үлэҕэ такайыаллыахтаах. Оччого оҕо билэ-көрө сатыыр баҕата үөскүүр. Оҕо

илиитинэн тутан-хабан, «бу ханатан кэллэ, тоҕо маннык буолла?» диэн толкуйдуу үөрэннэҕинэ

эрэ, кини кэнэҕискитин сайдар суолун ыйан-кэрдэн күүс-көмө буолуохпутун сөп..

Синньэлээһин диэн танаска түһэриллибит ойуу устун, өҥнөөх (мулине) сабынан судургу

иннэҕэ уган кэтэрдэн баран илиинэн тутан-хабан, сахалыы сииктэринэн тигиллэр –

синньэлэнэр.

Саха норуота түҥ былыргыттан бэйэтин кытта илдьэ сылдьар култуурата – иис буолар.

Былыргы саха дьахтара оҕолорун, эр дьон танастарыттан саҕалаан ат киэргэлигэр диэри

илиитинэн сүүтүк уонна сап көмөтүнэн иистэнэрэ. Синньэлээһин арааһа кыыс, дьахтар

танаһыгар (бэргэһэ, үтүлүк, сон ) туттар малы (хаппар арааһа уо.д.а.) уонна ат тэрилин

(чаппараах,кычым, лэпсэ) киэргэтэн тигиигэ үксүн тутталлара.

Синньэлээһин саха итэҕэлин кытта быһаччы ситимнээх. Ол курдук сииги охторуу: киһи

хараҕар кэрэ гынан көрдөрүү (эстетический вид) уонна сииги бүтэйдии тигии, сиик икки

ардынан дьаҥ-дьаһах киирбэтин диэн өйдөбүллээх. Таҥас бүтэй буолуохтаах. Ол иһин

өбүгэлэрбит сииккэ улахан боҕомтолорун уураллара.

Синньэлиир – дьикти кэрэ идэ, мындыр, илии үлэтэ.

Уустук үлэҕэ оҕону үөрэтэр элбэх бириэмэни ылар. Төһө кэрэ көстүүлээх даҕаны да соччонон

күнү-дьылы ылар, сыралаах үлэнэн оҥоһуллар, уустук үлэ буолар.

Олоххо-дьаһахха өй уонна илии үлэтин дэгиттэр баһылаабыт дьон куруутун биһирэбили

ылаллар.

Кыыс оҕону иис курдук мындыр идэҕэ кыра эрдэҕиттэн такайан иитиллэр. Улааттаҕын аайы,

үлэни сайыннаран уустугурдан бэриллэр.

Саха республикатын үөрэхтээһиҥҥэ үтүөлээх үлэһитэ Кондратьев П.П. «Сатабыл»

программатыгар олоҕуран оҥоһулунна. 7-8 кылаас оҕолорун ылан үөрэтиэххэ сөп.

Иискэ туттуллар инструменнар

1.

Үлэҕэ киириэх иннинэ хайаан да сэрэхтээх буолуу инструктааһа ааҕыллар.

2.

Оҕолор олорон эрэ иистэнэр усулуобуйалара тэриллиэхтээх. Ол курдук дьиэ сырдыга,

сылааһа, саастарыгар сөп түбэһэр остуол, олоппос уонна д.а. ирдэнэр.

Иннэ арааһа, линейкэ, сүүтүк, булавка, сииги көтүрэр тэрил, мыыла тобоҕо.

Кыптыый арааһа: кыра кыптыый сабы быһарга, ортоку уонна улахан кыптыыйдар таҥаһы

быһарга.

Иискэ туттуллар матырыйааллар

Сукуна: араас дьүһүннээх (хара, от күөх, күрүҥ уо.д.а.).

Матырыйаал сыаналаах, хаачыстыбалаах буолар.

Биэтэһигэр: сон иһигэр туттуллар материал (подкладочнай) туттуллар.

Мулине сап араас өҥө.

Манна сабы атыылаһарга этикеткатыгар болҕомто ууруллар. Сап төһө уһуна , марката,

фирмата биир буолара ордук. Айылҕа отун-маһын өҥүгэр майгынныыр өҥнөрү талыллар.

Аһара кыһыл, чээлэй халлаан күөх барсыбат.

Иискэ туттуллар киэргэл арааһа

Оҕуруо арааһа, бүлтэгирдэр, тимир киэргэллэр уонна тесьмалар. Аныгы үйэҕэ араас киэргэл

дэлэй. Үрүҥ, кыһыл көмүскэ майгынныыр өҥнөөх киэргэллэр барсаллар.

Сиик арааһа

Судургу сииктэр: илиинэн синньэлээһин, уҥаттан хаҥас диэки, үөһэттэн алаара тигии.

1. Көтүү сиик. Бу сииги биэтэһи сирийэргэ тутталлар. Икки хос матырыйаалы хамнаабатын

диэн сирийэллэр.

2. Көнө сиик. Бу сииги үксүн икки танаһы холбуурга тутталлар. Танаһы сирэй өттүлэринэн

ууран баран көнө сиигинэн тигэллэр.

Уустук сииктэр: Аллараттан үөһэ диэки иннэни анньан тигии.

1.

Иилэҕэс сиик.

Нуучалыыта «петельный шов» дэнэр. Хайа баҕарар омуктарга сөбүлээн туттуллар сиик. Бу

сииги ойуу кытыытын тигэргэ (күрүөҕэ) туттуллар. Кини уопсай синньэлэнэр саптан арыый да

атылыы (контрастнай) өҥнөөх. Оччого эрэ күрүө иһинээҕи ойуу чуолкайдык көстүө.

2.Таҥалайдыы аннььыы

Бу сииги тигии элбэх тулууру, дьулууру эрэйэр. Ол иһин оҕоҕо эрдэттэн бэлэмнээн быһаарар

ордук. Сатаабатаҕына, мөхпөккө эрэ көрдөрөн тиктэриллэр.

Оһуору таҥаска түһэрии

Оҕо маҥнай тигэригэр кыра малтан саҕалыыр. Хаппар – кыра малы уктар сумка.

Синньэлиэхпит иннинэ сукунабыт быһа холоон быһыллар уонна сиитэс танаһы

кытта көтүү сиигинэн сирийиллэр.

Линейка көмөтүнэн мыыланан таҥаспыт орто булуллан бэлиэтэнэр.

Оҕону үөрэтии судургу оһуору тигэртэн саҕаланар. Мыыла көмөтүнэн оһуор

ойууланар. Оһуор аҥаарын мыыланан уруһуйданар, ортотунан бүк тутан иккис

аҥарыгар туһэриллэр.

Синньэлээьин

Ойууну батыһан иилэҕэс сиигинэн тигэбит. Оһуор күрүөтэ дэнэр. Сиик кыра

буолара ситиһиллиэхтээх.

1 см – 3-4 сиик түбэһиэхтээх.

Оһуор (күрүө) ис хонуутун таҥалай сиигинэн тигиллэр. Манна өҥ дьүөрэлэнэр: хараҥа өҥтөн

сырдык өҥҥө.

1.

Хараҥа от күөҕүттэн – сырдык от күөҕэр;

2. Харан күрүҥтэн – сырдык күрүҥҥэ – араҥаска.

Синньэлэммит үлэ ис өттө.

Ис өттө көстүүтэ тупсаҕай көрүҥнээх буолара ирдэнэр. Сиик

нөҥүө өттүгэр көстүө суохтаах. Ордук сап кырыллар.

Хаппары тигии

Хаппар икки чаастан турар: сүрүн (оһуордааҕа) уонна инники (кыра) чааһа. Оһуордааҕа сүрүн

чааһа, кырата инники чааһа.

Оһуор ортотугар буоларын курдук мээрэйдээн быһыллар.

Икки муннугун быһыы.

Кумааҕынан лекала оноһуллар.

Муннуктарыгар ууран төгүрүктүү быһыллар. Оччоҕо биир тэҥ буолар.

Ис биэтэһин тигии.

Подкладочнай таҥас өтүүктэнэр уонна ис биэтэһэ быһыллар.

Илиинэн сириллэр. Саппыт сырдык өҥнөөх буолар., Киһи хараҕар көстөр, көтүрэргэ

судургутуйар.

Хаппар кытыытын тигии.

Подкладочнай таҥастан (косой бейка) 3 см кэтиттээх ленталар бэлэмнэнэллэр. Таҥаһы туора

45° тутан быһыллар. Таҥас уунар буолар, тиигитэ чэпчиир.

Иистэнэр массыынан хаппар кытыытынан бейка тигиллэр. Сиик кэтитэ 0,5-0,7 см. буолар.

Хаппар кытыытын ис өттүн илиинэн көстүбэт гына тигиллэр. Киэргэл тигиллэр өттүн аһаҕас

хаалларыллар.

Массыынанан тигиллибит сииги хайаан даҕаны хаптата өтүүктэнэр.

Хаппары киэргэтии.

Киэргэллэри бэйэ-бэйэлэрин кытта дьүөрэлии тутан , барсарын-барсыбатын көрөн баран

илиинэн иҥиннэриллэр.

Ис өттүнэн окантовка аннынан көстүбэт гына киэргэл тигиллэр. Бүппүтүн кэннэ

окантовкабытын ситэри тигиллэр.

Тигиллэн бүппүт хаппардар.

Санныга иилиллэр быа тигиллэр.

Интернат иһинэн ыытыллар иис кружога.

Салайааччы Олесова М.Д.

Коллективынан үлэ.

Түмүк

Синньэлиир идэҕэ үөрэтии атын предмеккэ үөрэтэрдээҕэр уустугунан, бытаанынан уратылаах.

Онон оскуолаҕа оҕо үөрэнэригэр, нэдиэлэҕэ 3-4 чаас, дьиэтигэр 1-2 чаас күн аайы

дьарыктаннаҕына эрэ ситиһэр. Маныаха оскуола иистэнэргэ дьоҕурдаах оҕолору сүүмэрдээн,

куруһуок тэрийэн мастерскойга иистэнэр массыынанан, таҥаһынан-сабынан хааччыйыан

наада. Оччоҕо оскуола уонна төрөппүт оҕоҕо көмөлөрунэн 2-3 сылынан синньэлиир сатабылы

үчүгэйдик баһылыахтарын сөп.

Салгыы бу идэни сайыннаран, оскуолаҕа кооператив тэрийэн нэһилиэккэ, улууска дьиэҕэ-

уокка туттуллар киэргэллэри, ат симэҕин тигэн атыыга таһаарыахха сөп.

Өбүгэбит дьикти кэрэ дьарыктарын үйэтитэр аналлаах соруктаах, кыра саастаах оҕолору

эрдэттэн дьоҕурдарын сайыннаран, оҕо ис сүрэҕиттэн таптаан, баҕаран, үлэлиир-үөрэнэр

дьарыга буолан иҥэн хааларын ситиһиэхтээхпит.

Туһаныллыбыт литература

1.

Кондратьев П.П. Сатабыл. Учууталларга аналлаах кинигэ. Үөрэх үлэһитин идэтин

үрдэтэр институт изд-та.

– Дьокуускай, 2004. – 88 с.

1.

Скрябина А.П. Герасимова Д.С. Оҕону кыратыттан кэрэни өйдүүргэ, иис ньыматыгар

үөрэтии: учууталларга, төрөппүттэргэ аналлаах пособие. – Дьокуускай: Офсет, 2008. –

92 с.

2.

Петрова Уран Хатыӊ, Светлана Ивановна. Кырадыһын кустуга. Сахалыы иис

кистэлэҥнэрэ/ Уран Хатын; М.К.Аммосов аатынан Хотугулуу-Илинни Федеральнай ун-т

Хотугулуу-Илиӊӊи норуоттар тылларын уонна култууратын ин-та. Дьокуускай: Көмүөл,

2014, -88 с.

3.

Петрова С.И. Художественное шитье конского убранства якутов. Новосибирск:

Наука.2011.

4.

Петрова С.И. Традиционное якутское шитье и вышивка. Методическое пособие: Якутск:

изд-во ЯГУ.2007.

5