Башҡортостан Республикаһы

Өфө ҡалаһы ҡала округының

9-сы мәктәбе

муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы

Ҡаралған

МБ ултырышында Килешелгән: Раҫлайым:

________________ ____________ _____________

МБ етәксеһе С.С. Шәрипова УТЭ буйынса директор урынбаҫары 9-сы директоры

(.З. Мөлөков)

Протокол № 1

Д.Р. Гориева Приказ № ____

«___» август 2016 й. «___» август 2016 й. «___» август 2016 й.

2016 – 2021 уҡыу йылдарына

5-9 кластар өсөн башҡорт (дәүләт) теленән

эш программаһы

Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған «Башҡорт теленән программа»

(Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-IX кластары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А.,

Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград», 2008.

Аҙнабаева Гөлназ Ғәбделмәжит ҡыҙы төҙөнө

Өфө - 2016 йыл

2

Аңлатма яҙыу

Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә 5 - 9 кластар өсөн башҡорт (дәүләт) теленән эш программаһы

Дөйөм белем биреү ойошмаларында башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнеү буйынса программа федераль дәүләт стандарттарында

ҡуйылған талаптар һәм һөҙөмтәләр нигеҙендә төҙөлдө.

Программа үҙенсәлектәренең

характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан

раҫланған «Башҡорт

теле»

уҡыу

ҡулланмаһына

өлгө

программалар

(башҡорт

телен

дәүләт

теле

булараҡ

өйрәнеүселәр

өсөн).

Төҙөүсеһе: Ғәбитова З.М., Өфө: Китап, 2015. – 52 бит., нигеҙендә төҙөлдө.

Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Өфө ҡалаһы 9-сы мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү

бюджет учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла. Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә дәүләт

теле булараҡ башҡорт теле дәрестәре итеп үткәрелә.

Эш программаһы түбәндәге норматив –хоҡуҡ документтарына нигеҙләнеп төҙөлдө:

1.

Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының №1089 бойороғо менән 5.03.2004 10.11.2011 йыл раҫланған Дәүләт

белем биреү стандарттарының Федераль компоненты, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының 10.11.2011 йыл

№2643 31.01.2012 йыл № 69 бойороғо менән үҙгәртелгән.

2.

Рәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында” Федераль законы 29.12.2012 №273-ФЗ.

3.

Башҡортостан Республикаһының”Башҡортостан Республикаһының Мәғариф тураһында” законы 01.07.2013 №696-3

4.

”Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында” законы 25 октябрь 1991 №1807-1 (24.07.98, 11.12.2002 йыл үҙгәртелгән)

5.

”Башҡортостан халыҡтары телдәре тураһында” законы 15.02.1999йыл №216-3

6.

Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы 31.12.2009 йыл №УП-730

Төп дөйөм белем биреүҙең маҡсатына өлгәшеүҙә «Башҡорт теле» предметының өлөшө

Башҡорт теле – башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып һанала.

Рус телле мәктәптәрҙә «Башҡорт теле» предмет булараҡ айырым урын биләй. «Башҡорт теле»н дәүләт теле булараҡ уҡытыу

«Башҡорт теле» һәм «Әҙәбиәт» предметтарын берләштереп уҡытыуға ҡоролған.

Башҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә:

-

уҡыусыларҙың интеллектуаль һәм ижади һәләтен үҫтерергә ярҙам итә;

-

белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләтен үҫтерә, шулай уҡ уҡысыларҙың әүҙем уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора.

Башҡорт

телен

өйрәнеү

–

уҡыусы

шәхесен

социаллаштырыуҙың

мөһим

йүнәлештәрҙең

береһе,

ул

гражданлыҡ

тиңлеген

(идентичность) һәм толерантлыҡ тәрбиәләүҙән ғибәрәт.

Көндәлек тормошта һәм уҡыу эшмәкәрлегендә башҡорт телен

3

-

аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү

-

үҙ-ара аңлашыу һәм фекер алышыуға һәләтлелекте үҫтереү

-

һүҙлек байлығын арттырыу

-

үҙ телмәреңде камиллаштырыу

-

төп уҡыу белемен һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлеген үҙләштереү.

Башҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыны һүҙ сәнғәте таныштырыу – ысын художестволы ҡиммәттәр менән генә танышыу түгел, ә

аралашыу тәжрибәһе лә.

Башҡорт һәм башҡа милләт яҙыусыларының әҫәрҙәре аша уҡыусыларҙа Тыуған илгә, ергә, күп милләтле республикаға һөйөү, уның менән

һоҡланыу һәм ғорурланыу тойғоһо,тыуған йорт, урам, ауыл һәм ҡалаға, уның үткәндәре һәм бөгөнгөһөнә ҡарата ихтирам тәрбиәләнә. Балала

башҡорт һәм үҙ халҡының үткәне һәм бөгөнгөһөнә, традицияларына, йыр-моңона, әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләренә, этик-эстетик ҡараштарына –

тоғролоҡ һәм үҙ-ара дуҫлыҡ, берҙәмлек, изгелек кеүек һыҙаттар үҫтерелә.

Уҡыу предметына дөйөм характеристика

Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт теле уҡытыуҙың йөкмәтке үҙенсәлектәре шунан ғибәрәт: был үҙ йәһәтендә

коммукатив, тел, лингвистик, мәҙәни компетенцияны формалаштырыу һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тота.

Коммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлеге төрҙәре, аралашыу, һөйләү һәм яҙма төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын

һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә.

Тел һәм лингвистик компетенция тел төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын өйрәнә.

Мәҙәни компетенция туған телдең мәҙәниәтен сағылдырыусы форма булараҡ тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт

теленең милли-мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорттелмәр этик нормаларын үҙләштереүҙе күҙ уңында тота.

Башҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү, кешенең

тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ функциональ грамоталылыҡты

формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.

Функциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы – предмет-ара статус:

-

коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге:

а)телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыу ҡороу

б)телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү

4

в)ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл, дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири әйтеп биреү, аралашыу процесында яҙма

һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау

-

танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге:

а)проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан төҙөк фекер йөрөтөү, иҫбатлай белеү, раҫлаусы йә кире ҡағыусы тезис

килтереү

б)биографик эҙләнеү, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт алыу, төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте билдәләү, уҡыу маҡсатын асыҡлау,

аралашыу маҡсатынан сығып уҡыу төрөн һайлау

в)мәғлүмәти-компьютер сараларын ҡулланыу

г)мәғлүмәтте системаға килтереү һәм киренән эшкәртеү, уны төрлө ысулдар менән күрһәтеү

-

регулятив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге:

а)эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә-эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү

б)үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялауҙы тормошҡа ашырыу.

Башҡорт (дәүләт) теле предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре

Шәхсән һөҙөмтәләр (мәктәп уҡыусыларының башҡорт теленән төп программаны үҙләштереүе):

-

Башҡортостан Республикаһында башҡорт теленең дәүләт теле булыуын аңлау: башҡорт телен өйрәнеүҙең эшмәкәрлек һәм

профессиональ эшмәкәрлектә кәрәк булыуын аңлау

-

башҡорт телен ғәмәлдә ҡулланыуға әҙерлек: үҙ-ара аралашыуҙа толерантлыҡ

-

башҡорт теленең башҡорт мәҙәниәте менән танышыу сараһы булыуын аңлау.

Метапредмет һөҙөмтәләр (рус телле мәктәптәрҙә башҡорт телен өйрәнеү):

-

телдән һәм яҙма хәбәр ителгән мәғлүмәтте адекват ҡабул итеү

-

төрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты төрлө уҡыу төрҙәрендә ҡабул итеү

-

тыңланған һәм уҡылған тексты бирелгән эш төрҙәре (план, йөкмәткеһен һөйләү, конспект) менән яңынан һөйләү белеү

-

аралашыу сфераһы һәм шартына ҡарап, телмәреңде һәм яҙма телмәреңде төҙөй белеү, әңгәмә, фекер алышыу, дискуссияла ҡатнаша

алыу

-

үҙ аллы белем ала белеү, төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары, интернет ресурстары, ваҡытлы матбуғат баҫмалары менән эшләй белеү,

белешмә әҙәбиәт менән ҡуллана алыу

-

тәғәйен темаға материалды һайлап ала һәм системаға килтереү ысулдарын үҙләштереү, үҙ ҡарашыңды анализлай, сағыштыра,

күрһәтә, һығымта яһай, йомғаҡлай, нигеҙләй белеү

-

башҡорт телен башҡа сығанаҡтарҙан мәғлүмәт алыу сараһы булараҡ ҡуллана алыу һәләтен үҫтереү

-

үҙ телмәреңде баһалау күнекмәләрен үҙләштереү

-

предмет-ара кимәлдә (туған тел, сит тел, әҙәбиәт) тел күренештәрен анализлай белеү.

5

Предмет һөҙөмтәләре (сығарылыш класс уҡыусыларының төп мәктәп программһын үҙләштереүе):

-

төп аңлатмаларҙы үҙләштереү: тел һәм телмәр, телдән һәм яҙма телмәр, диалог һәм монолог, телмәр ситуацияһы, телмәрҙең

фукциональ стилдәре һәм типтары, текст; телдең системаһы: фонетика, орфоэпия, лексика һәм фразеология, һүҙ составы һәм

һүҙьяһалыш, морфология, синтаксис, орфография һәм пунктуация

-

башҡорт теленең телмәр берәмектәрен белеү, уларҙың билдәләре, һүҙ, һүҙбәйләнеш, һөйләм, уларҙың үҙенсәлектәре

-

телмәр практикаһында ситуация һәм аралашыу стилендә тел берәмеген урынлы ҡулланыу

-

фонетик һәм лексик системаның төп үҙенсәлектәрен һәм рус теле менән сағыштырмаса башҡорт теленең грамматик төҙөлөшөн белеү

-

башҡорт әҙәби тел нормаларын һәм телмәр этикетын белеү, уларҙы әйтергә теләгән фекереңде төҙөгәндә, йәғнителдән һәм яҙма

телмәр практикаһында ҡулланыу

-

төрлө төрҙәге лингвистик, ике телле һүҙлектәр менән ҡуллана белеү

-

төрлө фукнциональ стиль һәм жанрҙағы текст йөкмәткеһен уҡыу һәм аңлау: әҙәби (шиғыр, йыр, хикәйә, повесть һәм романдарҙан

өҙөктәр), ғилми һәм популяр (ғилми һәм популяр журналдарҙан мәҡәләләр), публицистик (хроника,информацион хәбәрҙәр,

комментарий), эшлекле (анкета, белдереү,ышаныс ҡағыҙы һ.б.)

-

ғәҙәти темпта тәҡдим ителгән мәғлүмәтте (уҡытыусы телмәре, радио һәм телевидение дикторы телмәре һ.б.) аңлау

-

аралашыу сфераһын һәм ситуацияны иҫәпкә алып, төрлө жанрҙа һәм стилдә текст төҙөү; көнкүреш, уҡыу, социаль мәҙәни темаға

телмәр этикет нормаларын һаҡлап, үҙ инициативаһы менән диалог ҡороу

-

текст менән мәғлүмәт сығанағы булараҡ эш итә белеү, тексҡа төрлө аспектта анализ, тексты планға, тезисҡа, конспектҡа

әйләндереүҙең төрлө информацион төрҙәрен үҙләштереү

-

текст фрагменттарын рус теленән башҡорт теленә тәржемә итеү.

Уҡыу предметының (курс) йөкмәткеһе

5-се класс ( 68 сәғ., аҙнаға 2 сәғ.)

Һаумы, мәктәп!

Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара. Бер үк

ваҡытта,

уҡыусыларҙың

йәйге

каникулды

нисек

үткәреүе

тураһында

әңгәмә

үткәреү,

фекер

алышыуҙар

ойошторола.

Был

темаларға

ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу йәһәтенән яңылары үҙләштерелә.Башҡорт теленең

өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.

Үҙем тураһында

6

Был теманы үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында,үҙенең ғаилә ағзалары, яҡындары тураһында һөйләргә өйрәнергә тейеш.

Исемдәрҙең

килеш

менән

үҙгәреше.

Алмаш.

Зат

алмаштары.

Зат

алмаштарының

килеш

менән

үҙгәреше.

к-г,ҡ-ғ

тартынҡыларының

сиратлашыуы.

Йыл миҙгелдәре Йыл

миҙгелдәре, һәр йыл миҙгеленә хас үҙенсәлектәр менән танышыу. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә һәм

телмәрҙә ҡуллана белеү. Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары.

Билдәләү алмаштары.

Башҡортостанды беләһеңме?

Уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең –

Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре һ.б. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә

өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары.

Кеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена.

Был тема кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү менән бергә шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә

алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә эйәлек

төшөнсәһе. Ҡылым.

Яңы йыл менән.

Яңы йыл темаһы ҡыш темаһы менән берлектә алып барыла. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл менән туғандарҙы, яҡын

кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре тураһында һөйләтеү. Ҡылымдың зат һәм һан менән үҙгәреше.

Аҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин.

Аҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним.

8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө.

Әсәй тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу. Әсәйҙең донъяла иң ҡаҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡаҙерләргә кәрәклекте

аңлатыу. Был тема ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн алдағы кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана. Ҡотлау открыткалары

яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү. Антоним.

Яҙ етте.

Яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү.

Омоним.

Яҙғы эштәр.

Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

Яҙғы байрамдар.

Башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиәғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары

тураһында һүҙ алып барыла. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәте, мәғәнәләрен, уларҙы тергеҙеү кәрәклеген еткереү.

Йәйҙе ҡаршылайбыҙ. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

7

6 –сы класс (68 сәғ., аҙнаға 2сәғ.)

Беҙҙең мәктәп.

1 сентябрь- Белем көнө. Уҡыусыларҙың хеҙмәт көндәре башланыуын хәбәр итеү.Был тема тыныслыҡ, Тыуған ер, туған ил темаһы менән

берләшеп бара.Һәр тема буйынса уҡыусы һөйләй, аңлата белергә тейеш.Уҡыусының үҙ мәктәбе

тураһында тулы мәгълүмәтле булыуы

ҡарала. Үҙе уҡыған мәктәптең тарихы, данлыҡлы кешеләре хаҡында һөйләй белергә, киләсәктә ул да мәктәп тарихы биттәрен биҙәйәсәген

аңлатыу, уның өсөн тырышып уҡыу кәрәклекте еткереү.

Башҡортостан ере буйлап

Башҡортостан Республикаһы, уның тарихы, күренекле шәхестәре, байлыҡтары менән таныштырыуҙы дауам итәбеҙ. Башҡортостан

республикаһында йәшәгән халыҡтар араһындағы дуҫлыҡ, дәүләт телдәре тураһында һәм һәр милләттең үҙ туған телен өйрәнеүе

хаҡындабелешмә биреү. Уҡыусыларҙа ғорурлыҡ, үҙ республикаһына ҡарата һөйөү тәрбиәләү.Үтеләсәк тема буйынса уҡыусыларҙың һөйләү

телмәрен үҫтереү һәм ижади эштәр башҡарыу өсөн күп кенә эш төрҙәре һәм картина буйынса эштәр тәҡдим ителә.

Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел.

Башҡортостан Республикаһындағы күп милләттәрҙең дуҫ йәшәүе, Халыҡтар дуҫлығы тураһында текстар уҡыу, әңгәмә ойоштороу.

Кешеләр араһындағы мөнәсәбәт, ысын дуҫлыҡтың ҙур мәғәнәгә эйә булыуы, уны һаҡлай белеү.Бөйөк шәхестәр тормошонан, көндәлек

тормоштан алынған күренештәр менән бәйләп алып барыу. Был тема буйынса башҡорт халыҡ ижады жанрҙарында ҡулланыу ҡарала.

Ҡыш дауам итә.

Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Тәбиғәтте күҙәтеү, экскурсиялар ойоштороу. Алған тәьҫораттар менән уртаҡлашыу. Уҡыусыны

күргәндәре тураһында ябай формала иркен һөйләй белеүенә өлгәшеү. Бының өсөн төрлө ысулдарҙы файҙаланырға кәрәк:уҡығанды тыңлау,

һүрәт, картина буйынса һөйләү, диалог төҙөү, тәҡдим ителгән әсәрҙәрҙе, шиғырҙарҙы уҡыу, уны анализлау, һүҙлек буйынса эш һ.б.

Яҙ килә, яҙ!

Яҙғы тәбиғәтте күҙәтеү, алынған тәьҫораттар менән уртаҡлашыу. Дарыу үләндәре менән таныштырыу. Осоп килеүсе ҡоштар тураһында

мәғлүмәт биреү.Тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү. 1 Май, 9 Май байрамдары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы кешеләрҙең

үткән юлы менән танышыу, улар тураһында газета сығарыу, осрашыуҙар үткәреү, ғорурлыҡ тойғоһо уятыу. Милли байрамдар үткәреү, унда

ҡатнашыу.

Йәмле йәй килә.

Йәйне

тәбиғәтте

күҙәтеү,

алынған

тәьҫораттар

менән

уртаҡлашыу.

Дарыу

үләндәре

менән

таныштырыу.

Йәй

тураһында

мәғлүмәт

биреү.Тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү. Милли байрамдар үткәреү, унда ҡатнашыу.

7-се класс (68 сәғ., аҙнаға 2сәғ.)

.

Яңынан мәктәпкә

5-6-сы кластарҙа алған белемдәрҙе тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар

уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә. Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында

8

һөйләшеү күберәк урын ала. Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла. Көҙ, көҙгө эштәр, уңыш

йыйыу темаһы төп урындарҙың береһен алып тора.

Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк, уңыш, емеш-еләк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар менән танышыу.

Грамматика:

6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

Ауыл тормошо

Ауыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен

һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош

юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу. Был тема буйынса яҙылған әҫәрҙәр уҡыу.

Грамматика:

Ҡылым.һүҙбәйләнеш.һөйләм төҙөлөшө.

Башкортостан буйлап сәйәхәт

Башҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү.

Был

тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал»

эпосы,

һуңғы

йылдарҙағы

тарихи

Башҡортостан ерендә

үткәрелгән

фәнни

экспедициялар

мәғлүмәттәре

менән таныштырып

китеү

(«Арҡайым»,

«Сынташты»,

боронғо

ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат

баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү

өҫтөндә эш алып барыла.

Грамматика:

Яңғыҙлыҡ исемдәр.

Спорт. Спорт кәрәк-ярактары

Кешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә

ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү.

Спорт тураһында теле-

радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.

Башкортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр.

Грамматика: Башҡорт теленең үҙенсәлекле хәреф, өндәре, һөйләм төрҙәре.

Мин һәм беҙҙең ғаилә

Уҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан-йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын

дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә

өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым

9

иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә

өйрәтеү.

Грамматика:

Ҡылым. Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше.

Сәнғәт оҫталары.

Республиканың данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән

таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар

өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү.

Грамматика:

Эйәртеү теркәүестәре. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Теркәүес темаһын нығытыу.

Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?

Был тема кеше исемдәренән башҡа тау, ер, һыу атамалары мөнән берлектә алып барыла. Исемдәрҙең мәғәнәһе, уның кеше холоҡ-

фиғеленә тәьҫир итеүе. Данлыҡлы кешеләрҙең исемдәренә бәйләп, төрлө тарихи ваҡиғалар һөйләү, әҫәрҙәр уҡыу. Атамалар буйынса

легендалар, риүәйәттәр уҡыу ҙа дәрестәрҙе ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс итеп үткәрергә ярҙам итәсәк.

«Исемдәрҙә – ил тарихы», «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?» темаһына иртәлектәр үткәреү, уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтерергә,

кеше алдында сығыш яһау өсөн ярҙам итәсәк.

Грамматика: Бәйләүестәр. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәһен ҡабатлау.

Борон-борон заманда.

Башҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат

булып тора. Күберәк иғтибарҙы тексты аңлы ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү. Бында башҡорт халыҡ әкиәттәренән

башҡа, Ф.Туғыҙбаеваның «Тайыштабан ниңә уйнарға сыҡманы?» әкиәте лә урын алған. Уларҙың айырмаһын билдәләп үтеү кәрәк.

Грамматика:Киҫәксә тураһында төшөнсә.Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы.

Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ

Иң

төп

темаларҙың

береһе -

берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү

бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм

һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу.

Грамматика:

Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Ымлыҡтар. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.

Йәмле йәй

10

Йәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте

күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында

белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.

8 –се класс (68 сәғ., аҙнаға 2 сәғ.)

Мәктәпкә барабыҙ

Был тема буйынса 5-6 класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау, һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа

ғына хикәйә төҙөргә өйрәтеү. Текст өҫтөндә эшләү,план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо һ.б. хаһында әңгәмәләр

ойоштороу. Белем, китап тураһында мәҡәлдәр ҡойоу. 5-6 класта үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Өндәрҙе дөрөҫ әйтеү.

Көҙгө эштәр

Көҙгө үҙгәрештәрҙе бергәләп күҙәтеү, кешеләрҙең көҙгө хеҙмәтен күҙәтеү. Темаға ҡағылышлы текстар уҡыу. Муллыҡ, хеҙмәт тураһында

мәҡәл, әйтемдәр менән танышыу. Һынамыштар уҡыу. Синтаксис. Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре. Логик баҫым. Исем менән ҡылымды

ҡабатлау.

Өфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы

Өфө - башҡортостандың баш ҡалаһы. Өфө ҡалаһы, уның үткәне, бөгөнгөһө тураһында әңгәмә үткәреү. Уның иҫтәлекле урындары

тураһында һөйләшеү, һүрәттәр ҡарау. Һөйләм телмәрен үҫтереү. Рефераттар яҙҙырыу һәм уны класс алдында ҡыҫҡаса һөйләтеү кеүек эштәр

ҡулланырға мөмкин. Башҡорт ҡылымдарының төҙөлөшө. Барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелеше.

Хеҙмәт төбө - хөрмәт

Кеше тормошонда хеҙмәттең роле, тигән темаға әңгәмә ҡороу. Данлыҡлы хеҙмәт ветерандары менән осрашыу ойоштороу. Уҡыусыларға

ниндәй һөнәр оҡшауы тураһында һөйләтеү, яңы мәғлүмәттәр биреү. Һөнәрҙәр тураһында шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу. Хеҙмәт , һөнәрҙәр

тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәрҙең ярашыуы. Юҡлыҡ, булмағанлыҡ төшөнсәләре.

Ҡыш дауам итә

Ҡыш миҙгеле тураһында белгәндәрҙе системалаштырыу, һүҙлек байлығын арттырыу кеүек эштәр ентекле алып барыла. Ҡыш тураһында

текстар, шиғырҙар, мәҡәлдәр, һынамыштар уҡыу яңы йылға бағышланған йырҙар, мәҡәл һәм әйтемдәр. Яңы йыл менән ҡотлау открыткаһы

яҙырға өйрәнеү. Уҡытыусы һайлаған текст буйынса изложение яҙыу. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.

Салауат Юлаев – халҡыбыҙҙың милли батыры

С.Юлаевтың биографияһы, ижады менән танышыу. Уның шиғырҙарын ятлау, шиғырҙарының һаҡланыу тарихы тураһында әңгәмә

ойоштороу. С.Юлаевтың тормошо, батырлығы, ижады тураһында уҡыусыларҙан төрлө ижади эштәр эшләтеү. ( һүрәттәр төшөрөү, инша яҙыу,

стенгәзит сығарыу)һ.б. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре тураһында төшөнсә. Аныҡлаусы.

Йәмле яҙ, һағындыҡ һине!

Яҙ миҙгеле тураһында белемдәрҙе системалаштырыу. Яҙғы байрамдар- 1 Май һәм Еңеү байрамы тураһында һөйләшеү. Яҙғы тәбиғәт

күренештәре, ҡоштарҙы ҡаршылау, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тултырыусы.

Беҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ

11

Башҡорт халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы. Ветерандарға, батырҙарға ҡарала ихтирам, ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү.

Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу. Хәл. Һүҙлек менән эш күнекмәләре үткәреү.

Ай Уралым, Уралым

Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге

тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү.8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.

9 -сы класс (68 сәғ., 2 сәғ.)

Һаумы, мәктәп!

Эш төрҙәре «Көҙ» темаһы менән берлектә алып барыла. «Көҙ» һәм «Мәктәп» темаһына шиғырҙар, әҫәрҙәр уҡыу; мәҡәл, әйтемдәр,

йомаҡтар, һынамыштарҙы иҫкә төшөрөү. Алдағы кластарҙа үтелгәндәрҙе системалаштырыу, яңы мәғлүмәт менән таныштырыу. Һөйләү һәм

яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш дауам итә.

Ергә мәрхәмәт – илгә бәрәкәт.

Тыуған

Республикаға ҡарата мөхәббәт, ғорурлыҡ тойғоһо, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә. Улар тураһында һөйләргә, яҙырға

өйрәтеү. Башҡортостандың ер аҫты, ер өҫтө байлыҡтары тураһында әңгәмәләр үткәреү, экскурсиялар ойоштороу.

Атамалар ни һөйләй?

Кеше тормошонда атамаларҙың да (кеше исеме, фамилияһы, атаһының исеме; ауыл, ҡала, тау, йылға һ.б.) роле ҙур. Унһыҙ тормошто күҙ

алдынала килтереп булмай. Атамалар бик күп. Тел ғилемендә уларҙы өйрәнеүсе фән бар. Ул – ономистика. Онамистика фәне үҙе бер нисә

тармаҡтан тора: антропонимика, этнонимика, милли, халыҡ,

ҡәбилә исемдәрен, зоонимика ҡош-ҡорт, хайуан ҡушаматтарын, космонимика

өйрәнеүсе фән. Был теманы үтеү уҡыусының бала саҡтан уҡ үҙҙәре йәшәгән ауыл, ҡала, уларҙың янындағы атамаларҙың мәғәнәләрен

белергә теләгән ҡыҙыҡһыныуын ҡәнәғәтләндерә, тыуған төйәк менән ғорурланырға мөмкинлек бирә. Сөнки атамалар ҙа ил тарихы, ер һәм

ошо ерҙә йәшәгән халыҡтың тел үҙенсәлектәре, халаҡ тормошо, ғөрөф-ғәҙәте, йолалары һ.б. сағыла.

Беҙ ҡышты яратабыҙ.

Бәйләнешле телмәрҙең яҙма һәм телдән формаларына берҙәй әһәмиәт бирелә. Ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәре тураһында һөйләү күҙ

уңында тотола.

Башҡорт театры.

Башҡортостанда театр сәнғәте. Республикалағы театрҙар һәм уларҙың эшмәкәрлеге хаҡында дөйөм мәғлүмәт биреү. М.Ғафури

исемендәге Башҡорт Академия драма театрының барлыҡҡа килеүе тарихы (халыҡ артистары З.Бикбулатова, А.Мөбәрәков, Г.Мөбәрәкова).

Театрҙың күренекле артистарының тормошо һәм ижады менән таныштырыу, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.Театр ҙың үткәне һәм

киләсәге буйынса фекер алышыу ойоштороу.

Башҡорт халыҡ ижады.

Халыҡ ижады тураһында дөйөм төшөнсә. Фольклорҙың коллектив ижад булыуы. Фольклор һәм яҙма әҙәбиәттең айырмаһын билдәләү,

улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.

Башҡорт аты.

12

Уҡыусылырҙы башҡорт атының килеп сығыуы, тарихи үткәне менән таныштырыу. Аттарҙың кеше тормошондағы мөһим ролен

билдәләү. Йәш үһенсәлектәре буйынса бүленеүен билдәләү, уҡыусылырҙан дөрөҫ итеп әйттереү. Аттарға ҡарата ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, улар

тураһында күберәк белеү теләге тыуҙырыу.

Башҡорт халыҡ милли аштары.

Башҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу. Уларҙы әҙерләү үҙенсәлектәренбилдәләү. Башҡорт милли аштары тураһында

текстар менән таныштырыу. Уҡыусылырҙың һөйләү, яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә ентеклк эш дауам итә.

Яҙ килә.

Башҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре.

Ҡала һәм ауылда яҙғы

эштәр: ҡоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо, яҙғы

байрамдар тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тәбиғәткә экскурсиялар ойоштороу. Дарыу үләндәренән гербарийҙар төҙөү, Еңеү көнөн билдәләү.

Һуғыш ветерандары менән осрашыу, иҫтәлектәр яҙып алыу буйынса эш дауам итә.

Тематик план

Бүлектәр

5класс

6класс

7 класс

8 класс

9 класс

Белем көнө. Текст. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау

6

6

5

9

9

Тыуған илем – Башҡортостаным. Телмәр һәм аралашыу телмәре

9

9

7

9

Үҙем тураһында. Фонетика һәм орфоэпия

12

7

2

Йыл миҙгелдәре.Графика.Морфемика һәм һүҙьяһалыш.

Лексикология һәм фразеология

22

16

6

18

21

Күңелле байрамдар. Морфология

9

4

3

3

1

Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел. Морфология

10

7

Башҡортостан йылғалары һәм күлдәре. Экология мәсьәләһе

3

15

5

3

Исемдәрҙә - ил тарихы. Морфология

3

9

8

Сәнғәт оҫталары. Морфология

8

4

Спорт һәм сәләмәт тормош. Синтаксис

9

Башҡорт халыҡ ижады. Синтаксис

3

4

3

5

8

Хеҙмәт төбө – хөрмәт. Дөрөҫ яҙыу: орфография һәм пунктуация

3

2

4

6

Халыҡ йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, әҙәп ҡағиҙәләре. Тел һәм

мәҙәниәт

1

1

1

2

16

13

Тематик планлаштырыу 5 класс

№

п/п

Тема

Класс (сәғәттәр һаны)

5 класс

1.

Һаумы мәктәп!

1

2.

Мин танышам

4

3.

Мин белем алам

3

4.

Мин һәм минең ғаиләм

5

5.

Мин һөнәр һайлайым

3

6.

Мин тәбиғәтте яратам

9

7.

Минең яратҡан миҙгелем

2

8.

Минең гардеробым

2

9.

Минең тыуған көнөм

1

10.

Мин сәйәхәтме

4

Тематик планлаштырыу 6 класс

№

п/п

Тема

Класс (сәғәттәр һаны)

6 класс

1.

Беҙҙең мәктәп

9

2.

Башҡортостан ере буйлап

12

3.

Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел

6

4.

Ҡыш дауам итә

13

5.

Яҙ килә, яҙ!

11

6.

Йәмле йәй килә

16

14

Тематик планлаштырыу 7 класс

№

п/п

Тема

Класс (сәғәттәр һаны)

7 класс

1.

Яңынан мәктәпкә

6

2.

Ауыл тормошо

7

3.

Башҡортостан буйлап сәйәхәт

7

4.

Спорт. Спорт кәрәк-яраҡтары

6

5.

Мин һәм беҙҙең ғаилә

13

6.

Сәнғәт оҫталары

7

7.

Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?

4

8.

Борон-борон заманда...

6

9.

Берҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ

5

10.

Йәмле йәй

5

Тематик планлаштырыу 8 класс

№

п/п

Тема

Класс (сәғәттәр һаны)

8 класс

1.

Мәктәпкә барабыҙ

8

2.

Көҙгө эштәр

11

3.

Өфө – Башҡортостандың баш ҡалаһы

5

4.

Хеҙмәт төбө - хөрмәт

10

5.

Ҡыш дауам итә

9

6.

Салауат Юлаев – башҡорт халҡының милли батыры

12

7.

Йәмле яҙ, һағындыҡ һине!

6

8.

Беҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ

4

9.

Ай Уралым, Уралым

7

Тематик планлаштырыу 9 класс

15

№

п/п

Тема

Класс (сәғәттәр һаны)

9 класс

1.

Һаумы мәктәп!

7

2.

Ергә мәрхәмәт – илгә бәрәкәт

11

3.

Атамалар ни һөйләй?

9

4.

Беҙ ҡышты ла яратабыҙ

6

5.

Башҡортостан театрҙары

5

6.

Башҡорт халыҡ ижады

8

7.

Башҡорт аты

8

8.

Башҡорт милли аштары

4

9.

Яҙ килә

10

16